سم سیستمیک بهتر است یا تماسی؟
مقدمه
از زمان توسعه کشاورزی و بهره برداری از گیاهان به منظور تامین غذای مورد نیاز انسان ها یک مشکل بزرگ در این راه پدیدار شد و آن هم آفات، بیماری ها و علف های هرز بودند. این عوامل به صورت همزمان در یک مزرعه فعالیت کرده و از آب و مواد مغذی گرفته تا فضای رشد گیاه اصلی را محدود می کنند و موجب کاهش تولید و کیفیت محصول می شوند. بیماری های گیاهان در طول تاریخ مسبب قحطی های بزرگ و مرگ و میر فراوانی شدند و این موضوع اهمیت مبارزه با این عوامل را بیش از پیش آشکار می سازد. با پیشرفت علم کشاورزی و شیمی، راهکار سریع و مناسبی برای مبارزه با عوامل زنده خسارت زا یافت گردید که آن نیز سموم آفت کش بودند. این سموم قادر بودند تا طیف وسیعی از عوامل خسارت زا را در مدت زمان کوتاهی نابود سازند و محصول اصلی را از گزند آسیب آن ها مصون بدارند. با پیشرفت تکنولوژی ساخت این سموم و توسعه فرمولاسیون های جدید نحوه اثر این سموم نیز تغییر چشمگیری داشته است و به نحوی که با مقدار مصرف پایین تر کارایی بالاتری را سبب می شوند و یا سموم با خطر کمتری تولید و استفاده می شوند.
در این مطلب به بررسی دو گروه از سموم مورد استفاده در کشاورزی یعنی سموم تماسی و سیستمیک پرداخته می شود تا مزایا و معایب هرکدام بیشتر آشکار شود.
منظور از سموم تماسی و سیستمیک چیست؟
شاید این سوال در ذهن ها ایجاد شود که اساساً چرا این دو گروه از سموم پدیدار شدند و آیا نیازی وجود داشته است؟ پاسخ این سوال به عوامل متعددی بستگی دارد اما در ابتدا به ارائه تعریفی از سموم تماسی و سیستمیک خواهیم پرداخت:
- سموم تماسی:
این گروه از سم های کشاورزی همانگونه که از نام آن پیداست پس از استفاده باید به آفت مورد نظر که می تواند قارچ، باکتری، نماتد یا علف هرز و حشرات باشد تماس پیدا کرده و با مکانیزم های ویژه ای وارد بافت آن ها شوند تا به نقطه اثر خود برسند.
- سموم سیستمیک:
دسته دیگری از سموم که از تکنولوژی و ماهیت مواد متفاوت تری ساخته شده اند قادر هستند تا وارد بافت گیاه اصلی شده و در بافت های مختلف آن با کمک آوند های چوبی پخش شوند و به نوعی گیاه را برای عامل خسارت زا مسموم و ناایمن کنند. این موضوع در خصوص سموم حشره کش و قارچ کش اهمیت بیشتری دارد و در خصوص سموم علف کش به عنوان یک شاخص کلیدی محسوب می شود که در ادامه به بررسی هر کدام خواهیم پرداخت.
کدام بهتر است؟ سم سیستمیک یا تماسی؟
حال که به صورت ساده با این دو گروه از سموم آشنا شدید ممکن است این سوال ایجاد شود که با وجود سموم سیستمیک اصلا چرا به سموم تماسی نیاز است؟ در کارایی سموم سیستمیک هیچ شکی وجود ندارد اما سموم تماسی سابقه بکارگیری و استفاده بیشتری دارند. اولین سمومی که بشر با آن ها آشنا شده و تاکنون مورد استفاده قرار می گیرد گوگرد و ترکیبات مسی می باشد که پس از گذشت قرن ها همچنان به عنوان یک عامل موثر برای مبارزه با بسیاری از بیماری ها و آفات مورد استفاده قرار می گیرند. به عنوان مثال تا کنون بجز آنتی بیوتیک ها ترکیبی برای مبارزه با بیماری های باکتریایی شناخته نشده است و تنها می توان از سموم برپایه مس مانند بردوفیکس و یا اکسی کلرور مس و نوردوکس استفاده نمود. آنتی بیوتیک ها در عمل برای مهار بیماری های باکتریایی مخربی نظیر شانکر باکتریایی درختان میوه دانه دار و یا شانکر باکتریایی گوجه فرنگی موثر هستند اما تاثیرات آن ها بر گیاه و محصول تولیدی آن ها ناشناخته بوده و همچنین ایجاد مقاومت نسبت به این آنتی بیوتیک ها با سرعت بسیار بیشتری رخ می دهد و این موضوع می تواند سبب بروز سویه های مقاوم تر و مخرب تر شود.
بنابراین با تفاسیر بالا سموم تماسی از اهمیت بالایی برخوردار هستند زیرا در بسیاری از موارد با وجود گذشت زمان همچنان کارایی خود را حفظ کرده اند.
در مقابل، سموم سیستمیک بسیار کارآمد هستند، بسیاری از آفات و بیماری ها در صورت استفاده از ترکیبات تماسی به سختی مهار شده و یا مهار نمی شوند. به عنوان مثال، شته ها و یا سایر آفات مکنده در جمعیت های بسیار بالایی در گیاهان میزبان خود فعالیت می کنند. این عوامل تمام سطح گیاه را آلوده می سازند و سموم تماسی قادر به نفوذ و تماس به همه بخش های گیاه نخواهد بود و آفاتی که در معرض این سموم قرار نگرفته باشند از بین نرفته و می توانند جمعیت های جدیدی را ایجاد کنند.
در خصوص علف کش ها که از تنوع بسیار بالایی برخوردار هستند نیز سموم سیستمیک و تماسی همواره در تقابل با یکدیگر بوده اند. در برخی موارد سموم تماسی نه تنها محدودیتی در استفاده نداشته بلکه می توانند کارایی خوبی نیز از خود نشان دهند اما در بسیاری موارد نیز سموم تماسی به هیچ عنوان کارایی نداشته و مسبب هزینه های بیشتر می شوند. به عنوان مثال در کشت محصولی مانند برنج که در محیط آبی رشد می کند و با توجه به خشکسالی های اخیر استفاده از سمومی که نیاز به تماس مستقیم به علف های هرز دارد موجب خسارت زیادی به گیاه اصلی می شود. در این شرایط باید آب مزرعه خالی شده و پس از گذشت مدت زمان مشخصی مجدد جریان آب برقرار شود که این شرایط با بحران کم آبی پیش رو منطقی نخواهد بود، در مقابل سموم سیستمیک قادر هستند تا در شرایط غرقابی نیز به علف هرز وارد شده و بدون آسیب به گیاه اصلی آن را نابود سازند. می توان گفت که در دنیای سموم علف کش، سموم سیستمیک بسیار با اهمیت و پر مصرف هستند و استفاده از آن ها اولویت هر کشاورزی می باشد.
رویکرد کلی استفاده از سموم تماسی و سیستمیک
با توجه به اینکه هر کدام از سموم سیستمیک و تماسی مزایا و معایب و محدودیت های خود را دارند یک رویکرد کلی می تواند در استفاده از این سموم مناسب باشد و آن هم استفاده ترکیبی از آن ها می باشد. در برخی موارد این سموم قابلیت اختلاط با یکدیگر را داشته و می توانند بسیار موثر تر ظاهر شوند. به عنوان مثال قارچ کش ایپرودیون کاربندازیم نمونه موفق و کارآمد از ترکیب دو قارچ کش تماسی (ایپرودیون) و سیستمیک (کاربندازیم) می باشد.
توجه داشته باشید که ترکیب هر سم سیستمیک با سم تماسی امکان پذیر نخواهد بود و تنها در مواردی که شرکت های سازنده اقدام به تولید این گروه از سموم نموده اند قابلیت مصرف دارند و در صورت اختلاط نیز باید تست اختلاط پذیری و کارایی پس از اختلاط انجام شود تا از بروز هرگونه آسیب به گیاه اصلی یا کاهش کارایی هر کدام از سموم مورد استفاده جلوگیری شود.
جمع بندی
سموم سیستمیک و تماسی دو گروه از سموم شناخته شده و پر مصرف در دنیای کشاورزی هستند که هر کدام کارایی مخصوص به خود را داشته و در صورت قابلیت اختلاط در موارد مشخص می توان از آن ها به صورت ترکیبی استفاده کرد و کارایی بیشتری را شاهد بود.
