دلایل خروج صمغ از درختان
مقدمه
نگهداری از درختان مثمر و غیر مثمر همواره با چالش های متعددی مواجه است و مقابله با آن ها از اولویت های باغداران می باشد. یکی از نشانه هایی که باغداران با آن مواجه می شوند پدیده خروج صمغ یا شیره گیاهی از تنه و شاخه های درختان می باشد. این پدیده به نوعی فراگیر و رایج می باشد و بسیاری از باغداران با این پدیده مواجه شده اند. در بسیاری از موارد این خروج صمغ با عوامل مختلفی در ارتباط است که می تواند در اثر فعالیت آفات، بیمارگرهای گیاهی و یا شرایط محیطی باشد. شناسایی این عوامل و آشنایی با روش های کنترل آن ها می تواند سلامت درختان را تضمین کند.
در این مطلب به بررسی علل خروج شیرابه یا صمغ از درختان خواهیم پرداخت:
صمغ یا شیرابه چیست؟
صمغ یا شیرابه گیاهی ماده ای چسبناک و رزین مانند است که در بسیاری از شرایط و از طیف وسیعی از درختان مثمر و غیر مثمر ترشح می شود. این ماده چسبناک حاوی ترکیبات قندی، پلی ساکاریدی و آروماتیک (معطر) است که از محل بافت های آسیب دیده و یا تحت فشار ترشح می شود. خروج صمغ بیشتر از تنه اصلی و شاخه ها دیده می شود. در بسیاری از موارد این صمغ یا شیرابه خارج شده از تنه می تواند مصارف صنعتی داشته باشد و در بسیاری از موارد پس از فراوری صنعتی مورد استفاده قرار بگیرد.
چرا درختان شیرابه ترشح می کنند؟
خروج صمغ یا شیرابه از درختان همواره نشانه بیماری یا فعالیت آفت نیست اما در بسیاری از موارد این واکنش درختان می تواند یک واکنش دفاعی در برابر آفات و بیماری ها و یا تنش های محیطی باشد. ممکن است در برخی موارد خروج صمغ از تنه درختان ارتباطی با بیماری ها و آفات یا تنش های مختلف نداشته باشد و تنها به فیزیولوژی درختان مرتبط باشد و درخت به صورت طبیعی آن را تولید و ترشح کند. برخی درختان به صورت طبیعی و ذاتی ترشح صمغ دارند، از این درختان می توان به صنوبر و کاج اشاره کرد و برخی ارقام انجیر، توت و اکالیپتوس نیز به صورت طبیعی تولید صمغ دارند. درختانی مانند درختان میوه هسته دار مثل زرد آلو، آلو و گیلاس نسبت به ترشح صمغ حساس هستند.
در این بخش به بررسی علل عمده خروج صمغ یا شیرابه از درختان می پردازیم:
- آسیب های فیزیکی
یکی از علل خروج صمغ از تنه و یا شاخه های درختان آسیب فیزیکی به بخش های مختلف آن است. این آسیب ها ممکن است به صورت طبیعی و یا در اثر هرس و تربیت نادرست درختان ایجاد شود. برش های غیر اصولی که می تواند به بافت های داخلی تر گیاه آسیب برساند و راه را برای ورود دیگر عوامل خسارت زا باز نماید محل ترشح صمغ می باشد تا این راه ها مسدود شده و از آسیب بیشتر جلوگیری شود.
- بیمارگرهای گیاهی و حشرات
طیفی از بیمارگرهای قارچی و باکتریایی می توانند با فعالیت خود درون بافت آوندی گیاه ترشح صمغ را تحریک نمایند و درختان در واکنش دفاعی خود اقدام به تولید این شیرابه نمایند. باکتری عامل شانکر باکتریایی و شبه قارچ هایی نظیر فایتوفتورا در ختان مرکبات و یا پسته می توانند خروج صمغ در درختان را به شدت تحریک نمایند.
برخی حشرات و فعالیت آن ها می تواند سبب خروج شیرابه از شاخه ها و تنه درختان شود، گروهی از حشرات که فعالیت چوبخوار و یا پوست خوار دارند با فعالیت خود خروج شیرابه را در درختان تحریک می کنند. در بسیاری از موارد، از نحوه خروج شیرابه و همچنین محل خروج آن ها می توان به نوع عامل ایجاد کننده صمغ (قارچ یا باکتری) پی برد و اقدامات کنترلی را آغاز نمود.
- شرایط نا مساعد محیطی
یکی از عواملی که می تواند در ترشح صمغ یا شیرابه از درختان نقش داشته باشد، عوامل محیطی و تنش های مرتبط با آن است. از این عوامل می توان به دماهای بالا و پایین، کم آبی، سرمای زودهنگام و رطوبت بالا اشاره کرد. درختان در این شرایط برای تطبیق خود با شرایط محیطی شیرابه گیاهی ترشح می نمایند. از آن جایی که این عوامل در بسیاری از موارد قابل مهار و کنترل نیست باید نسبت به بهبود شرایط عمومی درختان اقدام نمود تا در برابر این عوامل مقاومت نسبی از خود نشان دهند.
- کمبود عناصر غذایی
تغذیه گیاهی یکی از کلیدی ترین و مهم ترین اقدامات در نگهداری از گیاهان و درختان میوه مثمر می باشد. در این گروه از درختان به دلیل باردهی هرساله و نیاز به تامین عناصر مغذی ماکرو و میکرو بیشتر در معرض آسیب های ناشی از کمبود این عناصر قرار دارند و در شرایطی که کمبود یا بیشبود گروهی از عناصر بررسی نشود امکان آسیب بیشتر نیز می شود. عناصری از قبیل کلسیم، پتاسیم و یا بور در ترشح شیرابه گیاهی تاثیر دارند و کمبود آن ها سبب ایجاد اختلال در واکنش های فیزیولوژیک گیاه می شود و در نتیجه خروج صمغ از درختان رخ می دهد.
- نوسانات اسیدیته و شوری خاک
اسیدیته و شوری خاک می توانند تاثیرات نا مطلوبی در تعادل فیزیولوژیک گیاه و درختان داشته باشد و بسیاری از درختان نسبت به این تغییرات بسیار حساس می باشند. در این شرایط، فرایندهای مرتبط با اسمز دچار اختلال می شود و تحت این شرایط شیرابه گیاهی از تنه درخت ترشح می شود.
- ضعف ژنتیکی و پیری درختان
در مواردی که سن درختان، خصوصا درختان مثمر از سن اقتصادی خود بالاتر برود خروج صمغ و شیرابه بسیار رایج خواهد بود. در این شرایط درختان مسن قادر به جذب بیشتر و بهتر عناصر نبوده و همچنین در برابر تنش های محیطی و زنده آسیب پذیری بیشتری دارند. در مواردی که درختان به لحاظ ژنتیکی ضعیف هستند و سازگاریپذیری بالایی ندارند نیز تحت شرایط نامساعد صمغ ترشح می کنند.
در صورت مشاهده صمغ درختان چه کنیم؟
در صورتی که در درختان خود و از بخش های مختلف آن شیرابه گیاهی مشاهده کردید باید نسبت به شناسایی نوع آن و علت ترشح آن اقدام کنید. در صورتی که تجربه کافی در این مورد را ندارید از کارشناسان گیاهپزشکی مشورت بگیرید. برخی اقدامات مهم را در این بخش بررسی می نماییم:
- بررسی محل خروج صمغ
در صورتی که محل خروج صمغ از حفره های کوچک شاخه ها مشاهده شود احتمال زیاد به دلیل فعالیت آفات پوست خوار و چوبخوار است و در صورتی که این خروج صمغ در بافت های تنه و شاخه های قطور همراه با بافت مردگی حاشیه خروج صمغ همراه باشد به احتمال بالا نشانه فعالیت باکتری ها و قارچ ها می باشد.
- تقویت عمومی درختان
یکی از راه های عمده و اصلی جلوگیری از ترشح شدن صمغ از درختان، تغذیه گیاهی است. تامین عناصر ماکرو میکروی مورد نیاز گیاهان و درختان می تواند منجر به افزایش مقاومت آن ها دربرابر شرایط محیطی نا مساعد و همچنین آفات و بیماری ها می شود. استفاده از کودهای کشاورزی نظیر ترکیبات کودی NPK و همچنین کودهای ریزمغذی به صورت آبیاری و یا محلول پاشی برای جلوگیری از این عارضه و همچنین بهبود عملکرد کلی درختان الزامی است. در این حالت نیاز به استفاده از سموم آفت کش و قارچ کش بسیار کاهش پیدا می کند.
- رعایت اصول باغبانی و باغداری
همانطور که در بخش های پیشین ذکر شد، از علل خروج صمغ انجام فرایندهای باغبانی و باغداری نادرست است. در درختان مرکبات آبیاری نامناسب سبب افزایش حساسیت به بیماری شبه قارچی فایتوفتورا می شود و هرس نادرست نیز می تواند سبب خروج صمغ گردد. برای جلوگیری از این پدیده ها باید اصول باغبانی و باغداری مرتبط با خاک ورزی و آبیاری را رعایت نمود.
- استفاده از سموم مناسب
در صورتی که آسیب ناشی از بیمارگرهای گیاهی و یا آفات علت اصلی خروج صمغ باشد باید از سموم مناسب و روش های مدیریتی اصولی استفاده کرد تا به شکلی موثر با این عوامل مبارزه شود. سموم قارچ کش سیستمیک مثل تیوفانات متیل و یا فوزتیل آلومینیوم می توانند بیمارگرهای قارچی را به خوبی کنترل کنند و برای بیماری های باکتریایی نیز می توان از ترکیبات مسی مانند نوردوکس، اکسی کلرور مس و یا ترکیبات مس سیستمیک مثل کوبره استفاده نمود.
سموم حشره کش سیستمیک مانند تیامتوکسام و کنفیدور و سموم با خاصیت تدخینی مثل کلرپیرفوس نیز برای مبارزه با حشرات پوست خوار یا چوبخوار مناسب باشند. برای حشرات هرس بخش هایی که آفت به صورت فعال در آن بخش دیده می شود الزامی است.
جمع بندی
ترشح صمغ در درختان مثمر و غیر مثمر می تواند علل متعددی داشته باشد که باید براساس شرایط نگهداری از آن ها و نوع درختان نسبت به علت یابی آن اقدام کرد. در مواردی که در اثر آفات و بیماری ها این پدیده مشاهده شود باید به سرعت با آن مبارزه نمود تا از آسیب بیشتر جلوگیری شود.
